Στη σκιά της επιδημίας. Η ιστορία των θεσμών δημόσιας υγείας του ελληνικού κράτους (1863-2023)

Η ιατρική ιστορία έχει καταδείξει ότι οι επιδημίες διαπλέκονται στενά με τις ανθρώπινες κοινωνίες τις οποίες πλήττουν και από τις οποίες αποκτούν νόημα και περιεχόμενο. Η ίδια η συγκρότηση των κοινωνιών, η ιατρική επιστήμη, οι θεσμοί δημόσιας υγείας ήταν σε μεγάλο βαθμό απαντήσεις στην επιδημία ή στην απειλή της· και αντίστροφα, η εξάπλωση μιας επιδημίας ήταν δυνατή όταν οι κοινωνικές ισορροπίες μιας δεδομένης στιγμής δεν πέτυχαν να την περιορίσουν. Οι επιδημίες προσφέρουν επομένως ένα προνομιακό πεδίο έρευνας για την ιστορία του ελληνικού κράτους εφόσον κάνουν πιο εναργείς τις κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα. 

Η παρούσα έρευνα αναλύει «τις πολιτικές οικολογίες του ιού που χαρτογραφούν τον τρόπο με τον οποίο οι σχέσεις εξουσίας υφαίνουν το κοινωνικό, χωρικό, και επιστημολογικό έδαφος στο οποίο αυτός ταξιδεύει» (Harambam 2020). Συγκεκριμένα, επικεντρώνεται τόσο στις δομές όσο και στις πολιτικές πρόληψης και θεραπείας, όπως αυτές αναπτύχθηκαν στον χρόνο και τον χώρο. Οι δομές δημόσιας υγείας αφορούν στα λοιμοκαθαρτήρια, τα υγειονομεία, τα νοσοκομεία, τις πρωτοβάθμιες δομές υγείας, τον θεσμό των δημόσιων γιατρών. Σημαντικό είναι στο πλαίσιο αυτό να μελετηθεί και η επιδημιολογία, ένας επιστημονικός κλάδος που εξ ορισμού διαπλέκεται με την πολιτική. Ως προς τις πολιτικές, η καραντίνα, οι εμβολιασμοί, η νοσοκομειακή περίθαλψη, οι διαγνωστικοί έλεγχοι, η φαρμακευτική αγωγή συνιστούν κάποια από τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν κατά καιρούς και με διαφορετικούς μεταξύ τους συνδυασμούς από το ελληνικό κράτος. 

Η ελληνική δημόσια υγεία δεν μπορεί, όμως, να γίνει κατανοητή εκτός του διεθνούς πολιτικού και επιστημονικού πλαισίου. Για να διαφανεί η διεθνής διάστασή της, θα μελετηθεί η συμμετοχή της χώρας στις Διεθνείς Υγειονομικές Συνδιασκέψεις του 19ου αιώνα (Conférences sanitaires internationales).

Η έρευνα εκτείνεται σε διάστημα 160 χρόνων. Οι γνώσεις μας για τις επιδημίες την περίοδο αυτή είναι λογικό να αντιμετωπίζουν πολλά κενά. Σε μια πρώτη φάση, επομένως, θα γίνει μια καταγραφή όλων των επιδημιών που έπληξαν τη χώρα από το 1863 μέχρι σήμερα και θα συγκροτηθεί μια βάση δεδομένων.  

Σε γενικές γραμμές, οι πηγές της έρευνας θα είναι τα αρχειακά τεκμήρια των θεσμών (π.χ. Ιατροσυνέδριο, Κ.Ε.Ε.Λ. και Κ.Ε.Ε.Λ.Π.Ν.Ο., Ιατρική Σχολή Αθηνών, επιλεγμένα νοσοκομεία), αλλά και τα προσωπικά αρχεία γιατρών και διοικητικών. Επίσης, θα μελετηθούν η σχετική νομοθεσία, ο Τύπος και οι ιατρικές πραγματείες και μελέτες πάνω στις επιδημίες και την επιδημιολογία. 

Βάση δεδομένων με τις επιδημίες στην Ελλάδα

Δύο άρθρα για τη δημόσια υγεία του 19ου αιώνα. 

Το πρώτο άρθρο θα αναφέρεται στις πολιτικές εμβολιασμού και περιορισμού της ευλογιάς του 1863-64.

Το δεύτερο θα αναλύσει τη συγκρότηση της διεθνούς υγείας μέσα από το πρίσμα της συμμετοχής της Ελλάδας στις Διεθνείς Υγειονομικές Συνδιασκέψεις του 19ου αιώνα.

Δύο μονογραφίες: 

Πρώτη μονογραφία με τίτλο Το ελληνικό υγειονομικό σύστημα και η πανδημία του νέου κορωνοϊού

Δεύτερη μονογραφία με αντικείμενο την ιστορία των λογικών οργάνωσης της ελληνικής δημόσιας υγείας κατά τον 19ο και τον 20ο αιώνα.

ΔιεπιΔημΥα

• (with Katerina Vlantoni, Marilena Pateraki, Kostas Raptis and Eirini Savaidou) What is being tested? Making and debating HIV testing and screening policies in Greece (1983-2000) (European Association for the History of Medicine and Health 2025 Health Beyond Medicine, Humboldt University, Berlin 26-29 August 2025)
• Απόπειρα περιοδολόγησης της ελληνικής δημόσιας υγείας: δομές και λογικές υγειονομικής διακυβέρνησης (1821-σήμερα) (Επιστημονικό Εργαστήριο Βιογραφώντας το κράτος. Έρευνα και υποδομές, Αθήνα 11 Φεβρουαρίου 2025) 
• (with Kostas Raptis and Katerina Vlantoni) Testing infrastructures and the management of epidemics in Greece, from HIV to SARS-CoV-2 (CrisisTesting International Workshop Testinγ under Crisis/Testing the Crises, Athens 12-13 December 2024)
• Πηγές για την ιστορία των επιδημιών: από τη διαθεματικότητα στη διεπιστημονικότητα – το παράδειγμα της χολέρας του 1854 (επιμόρφωση εκπαιδευτικών στη διδακτική της ιστορίας, 1ο Πρότυπο ΓΕΛ Αθηνών “Γεννάδειο”, 5 Δεκεμβρίου 2024, https://1lyk-peir-gennad.att.sch.gr/article.php?id=280) 
• Η δημόσια υγεία μέχρι τον Μεσοπόλεμο: Δομές και λογικές διακυβέρνησης (29ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων, Θεσσαλονίκη 30 Νοεμβρίου 2024)
• (with Katerina Vlantoni) The public destiny of scientific research: The case of an observational study about in-hospital mortality of COVID-19 patients in Greece (International Conference Media and Epidemics: Technologies of Science Communication and Public Health, 20th-21st Centuries, Bucharest 30-31 May 2024)

«Disciplining the Armies. Military Medicine during the Greek War ofIndependence (1821-1831)», Elias Kolovos, Dimitris Kousouris (eds), Understanding the Greek Revolution (1821–1832). New Approaches in Social, Political and Cultural History, BRILL, 2024, pp. 192-202.