Ιστορικό της ίδρυσης της Ακαδημίας Αθηνών
Η Ακαδημία Αθηνών ιδρύθηκε στις 18 Μαρτίου 1926 ως Ακαδημία των Επιστημών, των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών και ευθύς εξαρχής διαιρέθηκε σε τρεις Τάξεις: των Θετικών Επιστημών (Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιατρική), των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών (Πεζογραφία, Ποίηση, Μουσική, Εικαστικές Τέχνες, Φιλολογία, Αρχαιολογία, Ιστορία) και των Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών (Θεολογία, Φιλοσοφία,
Νομική, Πολιτικές και Οικονομικές Επιστήμες).
To 1926 διορίσθηκαν και τα πρώτα μέλη της, όλα επιφανείς εκπρόσωποι της επιστήμης και της πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας της εποχής. Στην τάξη των Θετικών Επιστημών ορίστηκαν οι Δημήτριος Αιγινήτης, Φωκίων Νέγρης, Ρήγας Νικολαΐδης, Γεώργιος Φωκάς, Κωνσταντίνος Ζέγγελης, Γεώργιος Ρεμούνδος, Άγγελος Γκίνης, Κωνσταντίνος Κτενάς, Κωνσταντίνος Μαλτέζος, Ιωάννης Πολίτης, Κωνσταντίνος Σάββας, Γεώργιος Σκλαβούνος, Εμμανουήλ Εμμανουήλ, Αλέξανδρος Βουρνάζος, Κωνσταντίνος Βέης. Στην Τάξη των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών οι Γεώργιος Χατζιδάκης, Σίμος Μενάρδος, Ιωάννης Καλιτσουνάκης, Παναγής Καββαδίας, Χρήστος Τσούντας, Γεώργιος Σωτηριάδης, Αντώνιος Κεραμόπουλος, Γεώργιος Οικονόμος, Γεώργιος Σωτηρίου, Αναστάσιος Ορλάνδος, Βασίλειος Κουρεμένος, Κωστής Παλαμάς, Γεώργιος Δροσίνης, Αριστομένης Προβελέγγιος, Γεώργιος Ιακωβίδης, Κωνσταντίνος Άμαντος και στην τάξη των Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών, οι Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, Κωνσταντίνος Ρακτιβάν, Ανδρέας Ανδρεαδάκης, Νικόλαος Πολίτης, Δημήτριος Παππούλιας, Θεόφιλος Βορέας και Μιχαήλ Λιβαδάς.
Tο πρώτο προεδρείο της Ακαδημίας είχε την ακόλουθη σύνθεση: πρόεδρος ο Φωκίων Νέγρης, αντιπρόεδρος ο Γεώργιος Χατζιδάκις, γενικός γραμματεύς ο Σίμος Μενάρδος, γραμματεύς επί των πρακτικών ο Κωστής Παλαμάς, γραμματεύς επί των δημοσιευμάτων ο Γεώργιος Δροσίνης. Αμέσως μετά την ίδρυσή της, η Ακαδημία Αθηνών έγινε μέλος δύο μεγάλων διεθνών οργανισμών: της Διεθνούς Ενώσεως Ακαδημιών και του Διεθνούς Συμβουλίου Επιστημονικών Ενώσεων (ICSU).
Στις 24 Μαρτίου 1926 το Προεδρείο της Ακαδημίας Αθηνών παρέλαβε το μέγαρο της αποκαλουμένης «Σιναίας Ακαδημίας», στο οποίο την επομένη, 25η Μαρτίου, με σαφή σημασιολογική αναφορά στην επέτειο της εθνικής παλιγγενεσίας, πραγματοποιήθηκε η πανηγυρική εναρκτήρια συνεδρία της ολομέλειας της Ακαδημίας. Κατά τη συνεδρία αυτή ο υπουργός παιδείας και ακαδημαϊκός Δημήτριος Αιγινήτης έδωσε το στίγμα της Ακαδημίας Αθηνών, σε ό,τι αφορά στον σκοπό της και στα μέσα για την επιτέλεσή του.
Η ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, η επωνυμία της οποίας απηχεί την Ακαδημία του Πλάτωνος και την πνευματική αίγλη της αρχαίας Αθήνας, που ο Θουκυδίδης αποκαλεί «πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν», αποτέλεσε το επιστέγασμα μακρών και άοκνων προσπαθειών για την ίδρυση ελληνικής Ακαδημίας στο διάστημα μιας εκατονταετίας: από την ελληνική επανάσταση, με πρώτη σχετική κίνηση το 1824, έως τις διαρκείς και επίμονες προσπάθειες του Αλεξάνδρου Ρίζου-Ραγκαβή από τα μέσα του 19ου αιώνα, και τις ενέργειες που έγιναν στις αρχές του 20ού. Πίσω από τις προσπάθειες αυτές διαφαίνεται η ιδεολογία της εποχής που συνέδεε την εθνική ανεξαρτησία με το ιστορικό παρελθόν και την ανάπτυξη της παιδείας. Καθοριστική για την προώθηση της ιδέας για την ίδρυση Ακαδημίας υπήρξε κατά το 1856 η μεγάλη δωρεά του εθνικού ευεργέτη Σίμωνος Σίνα, χάρη στην οποία πραγματοποιήθηκε η ανέγερση και ο γλυπτικός και ζωγραφικός διάκοσμος του μοναδικού, εξαίρετου νεοκλασικού μεγάρου που σήμερα στεγάζει την Ακαδημία Αθηνών.
Η κατάθεση του θεμελίου λίθου έγινε τον Αύγουστο του 1859 παρουσία του βασιλέα Όθωνα. Σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα, στις 20 Μαρτίου του 1887, ο αρχιτέκτονας Ερνέστος Τσίλλερ (Ernst Ziller), ως πληρεξούσιος των κληρονόμων του Σίμωνος Σίνα, παρέδωσε στον τότε πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη την «Σιναία Ακαδημία», όπως ονομάστηκε προς τιμήν του δωρητή της.
Στις αρχές του 20ού αιώνα επανήλθε το αίτημα για την ίδρυση Ακαδημίας, συνδεόμενο με το εθνικό μέλλον. Tο 1919, στη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης στο Παρίσι, και προ του κινδύνου να αποκλεισθεί η Ελλάδα από τη Διεθνή Ένωση Ακαδημιών, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ανέλαβε τη δέσμευση για την ίδρυση ελληνικής Ακαδημίας. “Organisez rapidement Académie” τηλεγράφησε στον τότε Υπουργό Παιδείας Δημήτριο Δίγκα. Στη
συνέχεια ο Δημήτριος Αιγινήτης συνέταξε Οργανισμό λειτουργίας της Ακαδημίας, η πολιτική όμως κατάσταση που ακολούθησε, όπως και η Μικρασιατική Καταστροφή, δεν επέτρεψαν την ίδρυσή της. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1926, ο Αιγινήτης, ως υπουργός παιδείας της κυβέρνησης Θεόδωρου Πάγκαλου, προκάλεσε τη συντακτική πράξη της 18ης Μαρτίου 1926, με την οποία ιδρύθηκε η Ακαδημία Αθηνών, πράξη που επικυρώθηκε, αργότερα με τον νόμο 4398/1929 (Φ.Ε.Κ., τεύχ. Α΄, αριθ. φ. 308).
Στο διάστημα της διαδρομής της από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα η Ακαδημία Αθηνών λειτούργησε στο πλαίσιο του σκοπού της: προώθηση της Επιστημονικής Έρευνας και καλλιέργεια των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών. Η Ακαδημία, κυρίως στα πρώτα χρόνια λειτουργίας της, έκανε παρεμβάσεις σε διεθνείς οργανισμούς για ζητήματα πολιτισμού, περιβάλλοντος, πανανθρώπινων αξιών, εθνικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με κυριότερα σχετικά παραδείγματα την καταγγελία των διωγμών των Εβραίων κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και την υπεράσπιση του δικαιώματος των Κυπρίων για αυτοδιάθεση. Επίσης, σε κρίσιμες εθνικές περιόδους, όπως κατά την Κατοχή, η Ακαδημία Αθηνών αγωνίσθηκε για την ηθική και πνευματική της αυτοτέλεια και γενικότερα για την «ανάσταση» της χώρας. Εν προκειμένω, χαρακτηριστική είναι η θέση της Ακαδημίας για την Εθνική Αντίσταση το 1943 και η απάντησή της στη δικτατορία το 1972.
Tο έργο και οι θέσεις της Ακαδημίας Αθηνών είχαν και συνεχίζουν να έχουν απήχηση στην ελληνική κοινωνία. Αυτό δηλώνουν, εκτός άλλων, οι δωρεές και τα κληροδοτήματα ιδιωτών και φορέων, από την διαχείριση των οποίων η Ακαδημία υπηρετεί τον σκοπό της: ενισχύει την επιστημονική έρευνα, χρηματοδοτεί εκδόσεις, χορηγεί υποτροφίες και απονέμει βραβεία.
To κτίριο της Ακαδημίας Αθηνών
Το κτίριο της Ακαδημίας Αθηνών, σύλληψη του μεγάλου Δανού αρχιτέκτονα του δεύτερου μισού του 19ου αι. Θεόφιλου Χάνσεν (Theophil Hansen) και εκτέλεση του τότε βοηθού του και πολύ γνωστού αργότερα στην Ελλάδα Γερμανού αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ (Ernst Ziller), είναι μια από τις ωραιότερες και πιο πλούσια διακοσμημένες νεοκλασικές δημιουργίες παγκοσμίως. Πρόκειται για το δαπανηρότερο δημόσιο κτίσμα που ανεγέρθηκε στην ελληνική επικράτεια, προσφορά του Σίμωνος Σίνα και της γυναίκας του Ιφιγένειας.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα του κτιρίου είναι ο εξαιρετικά πλούσιος διάκοσμός του, πλαστικός και ζωγραφικός, που συνδέεται οργανικά με την αρχιτεκτονική του και του οποίου η θεματογραφία είναι απολύτως συναφής με τη λειτουργία της Ακαδημίας. Η γενική ιδέα του συνολικού σχεδιασμού της διακόσμησης της Ακαδημίας, ζωγραφικής και γλυπτικής, θα πρέπει να αποδοθεί στον Θεόφιλο Χάνσεν.
Ο πιο εντυπωσιακός χώρος του κτιρίου είναι η μεγάλη αίθουσα συνεδριάσεων. Ο ζωγραφικός της διάκοσμος ολοκληρώθηκε στην πενταετία 1880-1885 και είναι έργο του Γερμανού ζωγράφου Christian Griepenkerl, ο οποίος διετέλεσε καθηγητής για τριάντα πέντε χρόνια στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης (1874/5-1910). Εξιστορεί επεισόδια από τη ζωή του πολύνοος Προμηθέως σε οκτώ μεγάλες συνθέσεις. Με την Προμήθεια της Ακαδημίας έχουν ασχοληθεί κατά καιρούς διάφοροι μελετητές, ανάμεσά τους και ο ακαδημαϊκός Χρύσανθος Χρήστου, ο οποίος της αφιέρωσε τη μονογραφία Ο Μύθος του Προμηθέα και ο ζωγραφικός διάκοσμος της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 2003.
Εξαιρετικός είναι και ο γλυπτός διάκοσμος του κτιρίου, στον οποίο δεσπόζει η μορφή της θεάς Αθηνάς. Το κεντρικό αέτωμα διακοσμείται με μαρμάρινη σύνθεση με θέμα τη γέννηση της Αθηνάς, έργο του γλύπτη Λεωνίδα Δρόση. Οι υπόλοιπες αετωματικές συνθέσεις, που διακοσμούν οκτώ μικρότερα αετώματα και στις οποίες εικονίζεται η Αθηνά ως προστάτιδα της γεωργίας, της βιοτεχνίας, της υφαντικής, της ναυπηγικής και εν γένει των επιστημών, είναι πήλινες, σε εκτέλεση του Πολωνού γλύπτη Franz Melnitzki. Συνολικά, προβάλλονται οι ειρηνικές ιδιότητες της θεάς, οι οποίες συνάδουν με τη λειτουργία του κτιρίου που διακοσμούν. Αριστερά και δεξιά της κλίμακας, που οδηγεί στο κλιμακωτό προστώο της κεντρικής εισόδου του κτιρίου, βρίσκονται τοποθετημένοι οι καθιστοί ανδριάντες του Σωκράτη και του Πλάτωνα αντίστοιχα. Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται ο συσχετισμός της νέας Ακαδημίας με την περίφημη αρχαία Ακαδημία του Πλάτωνα. Εξαίρετα δείγματα γλυπτικής αποτελούν, ακόμη, δύο κολοσσιαία αγάλματα Αθηνάς και Απόλλωνα,
που έχουν στηθεί σε κίονες ιωνικού ρυθμού αριστερά και δεξιά του προστύλου του μεγάρου. Νεότερη, αναλυτική μελέτη για το σύνολο του ζωγραφικού και πλαστικού διακόσμου της Ακαδημίας Αθηνών εκπονήθηκε από τον ακαδημαϊκό Μιχάλη Τιβέριο με τίτλο Αθηνά Πολύβουλος και Προμηθεύς πολύνους. Ο Εικονιστικός διάκοσμος της Σιναίας Ακαδημίας Αθηνών, Αθήνα 2023.
Η Αθηνά και ο Προμηθέας, που πρωταγωνιστούν στον γλυπτικό εξωτερικό και ζωγραφικό εσωτερικό διάκοσμο του κτιρίου αντιστοίχως, αποτελούν δύο ξεχωριστές μορφές του αρχαίου πανθέου. «Διακρίνονται από πολλές σημαντικές ιδιότητες, ορισμένες και κοινές, οι οποίες συντέλεσαν στην επιβίωση των μορφών τους έως τις μέρες μας και τις κατέστησαν οικείες, εκτός των άλλων, και σε πνευματικά ιδρύματα της Δύσης. Επέζησαν κατά τρόπο απρόσμενο, εν μέσω του εχθρικού προς αυτές χριστιανικού περιβάλλοντος, επειδή συμβόλιζαν αξίες και εξέπεμπαν κατά καιρούς μηνύματα με διαχρονική και καθολική αποδοχή από τον λεγόμενο δυτικό πολιτισμό» (Τιβέριος 2023).