X ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ
Τετάρτη, 4 Δεκεμβρίου 2024, ώρες 17.00 -19.00 μ.μ.
Κεντρικό Μέγαρο Ακαδημίας Αθηνών, Ανατολική Αίθουσα, Πανεπιστημίου 28
Διοργανωτές:
Ακαδημία Αθηνών-Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου
Νομική Σχολή ΕΚΠΑ (Τομέας Ιστορίας και Θεωρίας Δικαίου)
Νομική Σχολή ΑΠΘ (Τομέας, Ιστορίας, Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας Δικαίου)
Νομική Σχολή ΔΠΘ (Τομέας Ιδιωτικού Δικαίου)
Ελληνική Εταιρεία Ιστορίας Δικαίου
Θεματική της διοργάνωσης:
Η σιωπή ως παρουσία στην ελληνορωμαϊκή λογοτεχνία και το δίκαιο
1.Δημήτρης Καράμπελας
Ιστορικός του δικαίου, Επισκέπτης Καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών
Τίτλος ομιλίας:
Αμφισημίες της σιωπής στο ρωμαϊκό δίκαιο
Σύντομο Βιογραφικό:
Ο Δημήτρης Καράμπελας είναι ιστορικός του δικαίου και Επισκέπτης Καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, στην οποία διδάσκει αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό δίκαιο. Έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο Αθηνών με θέμα «Δίκαιο και Θεσμοί στη Δευτέρα Σοφιστική» και διετέλεσε ερευνητικός εταίρος (research fellow) στο Κολλέγιο Μπίρκμπεκ και στο Ινστιτούτο Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου καθώς και στο ερευνητικό πρόγραμμα «The social and cultural construction of emotions: The Greek paradigm» (Κύριος Ερευνητής: Άγγελος Χανιώτης – Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης). Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τον νομικό πλουραλισμό στην ύστερη αρχαιότητα, τη συμβολική αναπαράσταση των θεσμών του δικαίου στο ψυχικό και κοινωνικό πεδίο, τη νομική ρύθμιση της εργασίας στον αρχαίο κόσμο και τη λειτουργία της σιωπής τόσο στο ιδιωτικό δίκαιο όσο στο δικαστήριο στην αρχαία Ελλάδα και Ρώμη. Πρόσφατες δημοσιεύσεις του: “Emotions in court: judicial display and psychic audience between the Imperial period and Late Antiquity”, στον τόμο: A. Chaniotis (ed.) Unveiling Emotions III. Arousal, Display and Performance of Emotions in the Greek World, Franz Steiner Verlag, 2021, σελ.449-516, και “Ο Επίκτητος στο δικαστήριο”, στον τόμο Κωνσταντίνῳ Γ. Πιτσάκῃ Μνήμης χάριν, (επιμέλεια: Μ. Γιούνη/Λ.Παπαρρήγα-Αρτεμιάδη), Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2023, σελ. 211-226.
Περίληψη ομιλίας:
Η λειτουργία του δικαίου, στο δυτικό τουλάχιστον πολιτισμό, είναι αναπόσπαστα δεμένη, αν όχι πλήρως ταυτισμένη, με τη λειτουργία του λόγου. Ο λόγος, προφορικός και γραπτός, εγγυάται τη συνοχή της θεσμικής τάξης, θεσπίζει έναν κανόνα, απαγορεύει μια συμπεριφορά, δεσμεύει τον συμβαλλόμενο ή επιβάλλει μια ποινή. Όροι ινδοευρωπαϊκής καταγωγής που δηλώνουν το δίκαιο σχετίζονται με τη φωνή: η ῥήτρα (< εἴρω < πρωτοελληνική *wéřřō < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *werh₁) ή το edictum (ex + dīcō < dico < πρωτοιταλική *deikō < πρωτοϊνδοευρωπϊκή*déyḱti). Στην αρχαιότητα, από τον κοσμικό λόγο του Ηράκλειτου και το σπερματικό λόγο των στωικών, από τις αγορεύσεις των ρητόρων στην αγορά και τα δικαστήρια ως τις γραπτές νομοθεσίες, από τον Δωδεκάδελτο νόμο ως το πραιτορικό δίκαιο που ο Μαρκιανός ονόμαζε τη «ζωντανή φωνή» του ius civile ή το λόγο του Ρωμαίου αυτοκράτορα που είχε ισχύ νόμου, το αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό δίκαιο ήταν θεμελιωμένα στην πρωτοκαθεδρία του λόγου. Ο γραπτός λόγος έδινε αντικειμενική υπόσταση στο νόμο και τόν καθιστούσε κοινό για όλους (Πλάτων, Νόμοι 680). Η ίδια η άσκηση της εξουσίας ήταν άρρηκτα δεμένη με το μονοπώλιο του λόγου: οι κύριοι είχαν τη δυνατότητα να μιλούν και οι υπήκοοι ήταν υποχρεωμένοι να σωπαίνουν.
Στο παραπάνω πλαίσιο, η σιωπή συνήθως υποδήλωνε την αποδοχή και το σεβασμό για το θεσπισμένο δίκαιο ή το φόβο για τον λόγο του νομοθέτη και του δικαστή. Στους αντίποδες της λογοκεντρικής θεώρησης, θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε, στρέφοντας την προσοχή μας κυρίως στη ρωμαϊκή θεσμική τάξη μέσα από γραμματειακές πηγές, λογοτεχνικές και νομικές, μία διαφορετική λειτουργία της σιωπής, στην οποία η σιωπή δημιουργεί ενοχικές σχέσεις και παράγει δικαιώματα, γεννά και καταργεί κανόνες δικαίου, αντιστέκεται στη νομοθετική και δικαστική εξουσία και επιδρά με έναν υποβλητικό τρόπο στη λειτουργία του δικαστηρίου στο πλαίσιο της cognitio extra ordinem.
2. Έφη Παπαδόδημα
Ερευνήτρια Β΄ Βαθμίδας (Κύρια Ερευνήτρια), Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας – Ακαδημία Αθηνών, Επισκέπτρια Ερευνήτρια Erasmus University Rotterdam
Τίτλος Ομιλίας:
Δεσμά και δεσμοί της σιωπής στην αρχαία τραγωδία
Περίληψη ομιλίας:
Η σημερινή παρουσίαση διερευνά το φαινόμενο της σιωπής στην αττική τραγωδία, ένα λογοτεχνικό είδος που καταρχήν δίνει φωνή σε πρόσωπα διαφορετικών φύλων, τάξεων, ηλικιών και καταστάσεων (από ευγενείς κόρες υπό απειλή, προδομένες συζύγους, αιχμάλωτες πολέμου και αλλοδαπές ικέτιδες μέχρι βασιλείς-τυράννους, κραταιούς στρατιωτικούς αρχηγούς, ακόμα και θεούς). Η παρουσίαση αναπτύσσει και προσπαθεί να ομαδοποιήσει: (α) τους κύριους τρόπους με τους οποίους μια τόσο πολυποίκιλη γκάμα δραματικών προσώπων αντιμετωπίζει τα δεσμά, τους περιορισμούς που τους επιβάλλονται (έξωθεν ή ένδοθεν) ως προς στην πρόσβασή τους στον λόγο και, ακολούθως, (β) τους κοινωνικούς δεσμούς που διαμορφώνονται, μεταπλάθονται ή και ανατρέπονται μέσα από αυτούς τους διακριτούς τρόπους αντιμετώπισης.
Όσο και αν οι σημασίες και οι λειτουργίες της σιωπής διαφέρουν από πολιτισμό σε πολιτισμό, αλλά και ανά διαφορετικές περιόδους του ίδιου πολιτισμού, μια ασφαλής γενική παρατήρηση είναι ότι η σιωπή συνήθως αντιμετωπίζεται υπό το πρίσμα της αντιδιαστολής της με τον λόγο, ως μέρος του δίπολου λόγος-σιωπή, το οποίο είναι επιπλέον αξιολογικά φορτισμένο – η σιωπή προσλαμβάνεται ως το αρνητικό, το υποδεέστερο ή το ελλειμματικό σκέλος του ζεύγους. Η σιωπή, ωστόσο, δεν είναι απλώς και μόνο η απουσία, η πλήρης κατάρρευση ή κατάργηση του λόγου που συνεπάγεται απόσυρση και απομόνωση, αλλά μια εναλλακτική, συμπληρωματική, όσο και εγγενώς αμφίσημη, μορφή επικοινωνίας που αναφέρεται σε όλα τα σημαίνοντα πεδία ζωής και δράσης (θρησκεία και τελετουργία, δίκαιο, πολιτική, πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία) και που προσλαμβάνει διάφορες μορφές (ολική ή μερική, ηθελημένη ή επιβεβλημένη, αναμενόμενη ή αναπάντεχη κλπ.).
Στην αρχαία γραμματεία, πράγματι, η σιωπή παρουσιάζεται είτε ως προϊόν σιωπηλής ή ρητής επιβολής (από μια ανώτερη εξουσία ή από εδραιωμένες κοινωνικές διακρίσεις και ιεραρχίες) είτε ως προϊόν επιλογής. Στη δεύτερη περίπτωση, τα κίνητρα μπορεί να είναι αμιγώς πρακτικής φύσεως (έτσι ώστε η σιωπή στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό στερεοτυπικά συνδέεται με τον παράγοντα της πονηρής εξυπνάδας) ή συναισθηματικής-ψυχικής (ως αντίδραση στον φόβο, τη ντροπή ή την ενοχή, την οργή, το πένθος, την περιφρόνηση ή την απαξίωση, σπανιότερα τον θαυμασμό). Η αττική τραγωδία, ειδικότερα, έκφραση ενός κατεξοχήν πολιτισμού (του) λόγου, έχει μια πολύπλευρη, ή και παράδοξη, θα λέγαμε, σχέση με το δίπολο σιωπή-λόγος, όπως αυτό συμπλέκεται και με το ευρύτερο, πρωτεύον στον κλασικό πολιτισμό, δίπολο λόγος-ἔργον. Αφενός, το ίδιο το υλικό της τραγικής ποίησης (ο μῦθος) έχει να κάνει με το άρρητο, το ανείπωτο, το απόρρητο, το απαγορευμένο – με πράξεις που δεν μπορούν ή που δεν πρέπει να ξεστομιστούν, που υπερβαίνουν τα όρια της γλώσσας, καθώς απειλούν το ηθικό σύμπαν. Αφετέρου, ο λόγος – η αφήγηση, ο διάλογος, ο αντίλογος – αποτελεί κυρίαρχο εκφραστικό μέσο του δράματος. Είναι αυτή η παράδοξη σχέση που καθιστά τη σημερινή διευρεύνηση κομβικών τραγικών κειμένων ακόμα πιο ενδιαφέρουσα.
Σύντομο Βιογραφικό:
Η Έφη Παπαδόδημα είναι Ερευνήτρια Β΄ στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραμματείας της Ακαδημίας Αθηνών και Επισκέπτρια Ερευνήτρια στο Erasmus University Rotterdam. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές (MPhil & DPhil) στην Κλασική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, απ’ όπου έλαβε και το διδακτορικό της δίπλωμα. Έχει διδάξει επί σειρά ετών στα Πανεπιστήμια University of Texas at Austin, Πελοποννήσου και Ιωαννίνων. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν το αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό δράμα, την αρχαιοελληνική ηθική, την ιστορία των ιδεών και την πρόσληψη της αρχαιότητας στην πρώιμη νεωτερικότητα. Στις δημοσιεύσεις της περιλαμβάνονται τα βιβλία Foreignness Negotiated, Σενέκα Θυέστης, Σοφοκλέους Αίας, Ο Έρασμος για τον πόλεμο και την ειρήνη (υπό έκδοση), καθώς και πολλά άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους. Έχει επίσης επιμεληθεί αρκετούς συλλογικούς τόμους, συμπεριλαμβανομένου του τόμου Faces of Silence in Ancient Greek Literature.